accueilauteurassociationlexiqueouvragesassociationliensliens

Notre site gratuit "http://lexiqueprovencal.com" de l'association "l'Espai Miejournau" propose un lexique occitan de Provence, des extraits d'un roman dans lequel l'auteur Pierre Dominique Testa y décrit la vie d'une famille à Allauch entre 1890 et 1995, des poèmes que les internautes peuvent envoyer pour lecture publique, ainsi que des liens de sites en langue d'Oc ou sur la langue l'oc,  couplés d'adresses inévitables.

Edito 463 emé Fino e Cesar...

Puei quouro que fuguèsson ista aqui dins l’espèro un bouen moumen, silentous de la fin de la guerro que sentien qu’aprouchavo, subran auviguèron alin que fuguè qu’un cri de vitòri, un long quiéu coume de gau que clantiguè e resounè ufanous dins tout lou valoun de Barbarau e dins tout lou campèstre de Mountespin jusqu'amount à Paradis . Leis American enfin venien de prene lou Castèu de Fontvièio e aro s'agandissien devè lou villàgi pèr prene en estòc emé l'ajudo dei Tiraiur Argerian segu coutrìo dei Tabor, lei radié SS que dounavon de fiéu de retouesse .

S'embrassèron plen de joio que plourèron à noun-pus. Eugène sourtè dóu jas, que souscavo tèsto souto. Lou Curat, coumprenguè que lou jouvènt pensavo à sèi gènt que veirié pus pas jamai … e tout acò pèr la foulié bèn passadisso d’uno pougnado de jobastre . Pres d'uno pieta founso e paternalo à l’en-còup, lou quichè sus soun pitre, mentre que lou Conse e lou mègi, si li coutèron que n’en fuguèron tambèn estrementi. ( 10.6.2017 )

- aro, fau pensa à l'avenidou sènso de tròup regacha en d’arrié qu’acò li farié pas reveni, pecaire. E pui li diguè lou bouen Curat … Eugène, as Cesar e la Fino, sabes que saran tei gènt … parai … e acò pèr toujour …
- vò vò Moussu lou Curat, va sàbi. Mai, faguè que plouravo, voudriéu reçubre la counfirmacien …

De l'esmóugudo lou Prèire si sentè s’aflaqui. Coumo s’adoubavo qu’un enfant tant joueine qu’avié tant pati de la guerro, au moumen de si lagna e de rebouli dins soun ahicien, poudié-ti pensa à la religien e à uno pratico eitant sinificatiéuvo que lou sacramen de la Counfirmacien, que li dounavo pèr l’eterne, lou poudé dóu Sant-Esperit, emai la fouarço deis Aposto deis Evangèli … Lou paure Capelan n’en fuguè tout esbrandaia emai va fau dire quàsi desparaula.

- vai, tre que Fino e Cesar revendran d’aquest grand aclapamen
que leis amassolo, ti va prouméti, moun bèu pichoun, ti faren
counfirma pèr Mounsegour Delay l’Archivesque qu’a tant e pui
tant ajuda de Judiéu à si sauva deis àrpi d'aquéstei bourdiho
de Boch …

Pèr delicadesso e bessai tambèn uno quauquo discrecien, lei doues àutrei n'en aproufichèron pèr lèu s'esbigna. Ansin, Gaby Eugène e Pèire Brunat dintrèron dins la couigno, qu’acoumençavo aro en aqueste 23 d’Avoust 1944 de faire encaro proun caud. Esperèron d’entèndre Cesar si remena dins soun lié. Après uno boueno ouro aqui asseta dins lou silènci de si demanda coumo prene lei cavo e aquésteis evenimen tant feissous, mountèron à l’estànci dins soun membre ounte Fino dins lei bras de Cesar, palaficado plouravo sènso brut touto sa misèri. Fauguè touto l'amista de soun ami lou Prèire, e l’amour dóu Gaby e de l’Eugène pèr qu'aquéstei doues mourèsson pas de l'esfrai e de soun amar segren.

Mai leis enfant de Fino e Cesar fuguèron pas lei soul mouart dóu vilàgi d’aqueste darnié jour de guerro. Dins sa radiero furié, dins sa desbrando descabestrado que leis escarnissié e que leis vergougnavo tant e pui tant, lei SS tirèron coumo de couniéu mant un gàrdi moubile que crousavon sus soun camin. Ansin lou joueine Pèire Hetzel d’aqueste jour èro en servìci coumanda au cafour dóu quartié dóu Merlan, bèn sus lou balouard centrau dóu vilàgi, lou desquihèron sauvajamen. Aqui gardavo lou crousamen qu’èro un poun estrategi impourtant de Marsiho, ounte tóutei leis armado tudesco èron cougi de li travessa. Venié pecaire tout bèu just de festeja sèi vint an, que l’assassinèron coumo pèr juga, mentre qu’un destacamen li passè de davans sus sèi camioun.

Dins soun desfèci, lei SS, à l'en-còup percassa pèr leis American dóu coustat sus la routo dei Quatro Saisoun, e coussegui pèr lei Goumié lei Zóuavo e lei Tabor enturbana qu'èron arriba pèr Garlaban, s'escapèron pèr lou Lougi Nòu, mounte arribèron de passa demié lei tir dei FFI e dei Tiraiur Argerian, que deja si gandissien devè Marsiho souto la beilé dóu Generau de Montsabert. Dins lei Termo l'aguè un brave grabùgi. Foueço maquisard risquèron sa vido. D'ùnei la leissèron pèr la liberta de soun païs, doumàci emai aguèsson bèn cala sèi trapadello pèr assaja de rebla l'avanquimen dei Boch, leis Alemand èron pas neissu de la darriero lapinado. E eitant bèn armeja coumo èron de sèi canon, fusiéu à baiouneto e mitraluso de touto sorto que n’en poussedissien de gràndei reservo emé sèi municien, pousquèron eisadamen desjuga lei leco, que lei FFI li tendèron dins cha recouide en espigolo de la routo dei Termo.

Pèr malastre aqueste jour tant nècre, l'Àngi aguè la marrido idèio de mounta à Pichàuris pèr d'afaire que devié trata emé Sebastian e lei maquisard de la Bastidono. Ensèn devien refreta lei radié preparatiéu de la Liberacien eminènto quavié deja coumençado. Pecaire, emai siguèsson esta au bèu fiéu de tout ço que si passavo pèr aquesto batèsto estrèmo, s’esperèron pas à uno arribado tant soudo e tant pregnènto deis American subre-tout pèr Garlaban. S’esperavon pas tambèn que lei Boch leissèsson eitant lèu sèi pousicien dins Alau e qu’escaraièsson eitant de cativié dins sèi radié moumen d’óucupacien. Pensavo bèn proun lou countràri. Avien cuja que si sentènt pres dins uno leco, si rendrien en bouen perdèire sènso mai fa d’estampèu ni d'erso. Es ansin, que mountant à Pichàuris, l'Ángi sachè pas brico qu'anavo au nis de la serp .

Estènt que lei SS à la darriero minuto avien sachu pèr de traïstre qu'à la Bastidono uno colo de maquisard tenien sesiho e qu'avien aqui d’amount engimbra touto la resistanço marsiheso, li mountèron emé touto soun artiharié. Lei Resistènt, lei Couers-Franc e lei partisan de tout bord qu'oubravon coutrìo, e que si batien sus la routo dei Termo e sus lei coustau de la Favo, aguèron pas lesi de pousqué averti leis estajan de l'estat majour de la Bastidono que lei SS li mountavon pèr lei castiga. Un parèu de jouvènt em' uno chato que capiguèron la graveta de la poujado tudesco, courrèron à la despachado, afoulesi, adamount pèr lei dire de lèu s’enfugi. Mai si faguèron desquiha à la voulado tau pecaire coumo de perdigau, dins la séuvo darrié l'aubèrgi de Pichàuris.

Ansin leis Alemand li arribèron proumié que degun si li esperavo. Dins un vira d'ue, e d'un mouvimen tout siéu SS plen d'uno boueno mestriho estrategico, e d’uno marridesso venjarello, enciéuclèron catiéu lou vièi mas. Faguèron sourti à còup de baiouneto touei lei gènt dins lou courtiéu. L'avié, Touaneto, Gustino, Chouas, Cesarino, sèi vuech enfant, lei sorre Pico-Figuiero … L'avié qu'èron arriba just aqueste matin, Magdaleno emé l'Àngi que sabien pas lou malur qu'èro arriba à soun drole au Castèu de Fontvièio, e l'avié tambèn em' elèi Marijano …
Qunt malur Moun Diéu !!!
Eron tóuteis aqui, tout lou pichoun mounde de Fino e de Cesar que courrien souto lei còup de coussai que leis Alemand li mandavon aferouni sus la tèsto. Lei SS leis arrengueirèron tóuteis esquicha au couentro de la paret e li demandèron se counouissien la planco de l'estat majour ounte s'atroubavo lou cervèu de la Resistènci de tout lou miejour de la Franço. Mai degun parlè …

- je fous donne cinq minutes pèr nous dire où se trouve l'état Majour avec son chef. Après je fusillerai un enfant toutes lei cinq minutes.

Un fremin d'ourrour li faguè tóuteis s'estransi. Mai degun
quinquè mot, doumàci degun aurié pouscu crèire qu’un coumandant SS, tant bèu que siegue emé soun GOT MIT UNS sus sa cencho, aujèsse si n'en prene à d'enfant innoucènt. Mai pecaire, èro mau counoueisse aquéstei brutassas de Boch. Ansin cinq minuto s'esgrunèron que subran sènso averti degun, nimai faire deguno maniero, lou coumandant tirè l'einat de Cesarino e de Chouas pèr lou péu, qu’au sòu éu pecaire cridè coumo uno bèsti. Lou jouvènt qu'èro dins sèi des e sèt an, s'afoundrè d’uno balo dins lou suc, la tèsto espetado, emé sèi sarvello en poutiho que tremoulavon dins la póusso dóu courtiéu. Cesarino, e lei Mameto s'estaniguèron sus lou còup. Chouas cridè que si couloumè sus lou tuaire. Un sourdat SS, sènso branda d'un péu, lou desquihè d'uno descargo de sa mitraieto dins lou vèntri. Lou paure Chouas n'en fuguè trenca en douei part coumo pèr uno guiloutino. E soun couers chapouta pèr lei balo s'aplatussè tau coumo uno bedoulo sus lou de soun fiéu que bagnavo deja dins soun lagas de sang. Tóutei s'amutèron, s'escoundèron leis ue dins sèi man e udoulèron d’aquest afre masan que venié de leis aclapa subran en plen mitan d'aqueste jour, que rèn disié adematin que sarié lou mai tragi de sa courto eisistènci.

Fuguè Touaneto, que si reviscoulant, si dreissè courajouso emé l'ajudo de sa coulègo, e que s'avancè proumiero devè lou coumandant, caro touto desvariado.

- aplantas aqueste tuadou, moun Coumandant. Vous moustrarai iéu ounte es l'estat majour. Gustino, vèn'emé iéu que m'ajudaras de davala sus lou camin …

Lei douei Mameto, sourtèron dóu courtiéu de la Bastidono, segui dóu Coumandant e d'un trentenau de sourdat armeja jusqu'ei dènt. Leissèron douge SS à la gàrdi deis àutreis estajan que sèi mitraieto pountado devien lei teni remous, enjusqu'à que revenguèsson emé sensa lei presounié que farien. Mai Touaneto recassè la guinchado que lou Coumandant mandè à soun Capitàni, e n’en tremoulè de l’esfrai. D’uno parpelejado regachè Gustino que tambèn n’en menavo pas large. Aguèron pas fa douei cènt mètre, qu'auviguèron trei descargo de mitraieto que restountiguèron aisso e menèbro dins tout Pichàuris. Lei Mameto s'estanquèron redoun. E palaficado d’ourrour, coumo s’anavon revira leis ue plen de lagremo que quàsi n'en faliguèron, lou Coumandant SS li ourdounè de si pas revira, si que noun, sarié pèr èlei la meteisso tarifo …

Lei vièiei frumo senglutavon doumàci avien vougu pèr aqueste diversien sauva tóutei sèis ami. E avien escassa. Cap beissa, assajavon touto despouderado de pas s'embrouca ei pèiro dóu camin. Dins soun couele frounsi, sentien lou regard frejau dei SS, e si demandavon s'èro de cebo vo d'aiet e quouro que sarié soun tour de prene sa descargo assasino. Fin finalo arribèron au pous. Aqui lei SS diguèron ei Mameto de parti ounte voulié, qu'avien la vido sauvo, souto coundicien sounco, que patusclèsson pèr lou dabas dóu camin e pas amount pèr la Bastidono. Gustino, prenguè Touaneto que revertigueto emai enrebelido faguè un pichoun mouvimen de tèsto coumo pèr de proutesta …

- taiso-ti Touaneto … vène vai … vène que nous van taa, lei moustre … faguè à z’auto voues Gustino qu’aro si resignè de rebeca.

E coumo pousquèron, demié leis argelas que lei pougnien, trassèron dins la couelo long dóu riéu de Jarret que seguèron fins à la routo dei Termo. Mai après lou proumié recouide dóu caminé que prenguèron en direicien de la davalado, auviguèron la trounado desmasiado d’un parèu de boumbo que fracassè touto la couelo. Si revirèron, e veguèron, que n'en toumbèron d'à genouioun, dei flambo negro roujo e jauno, que mountavon dins lou cèu sin de Pichàuris. Ansin, pèr lou pous avien manda sèi boumbo à retardamen e sèis aubuso serpejanto, qu'avien aqui dins lou sousteiran de la Bastidono tout aboussouna, e espóuti tóutei lei maquisard que si li èron recata. Sebastian e la majo part dei capo de l'ourganisacien de la Resistènci dóu miejour marsihés, ansin fuguèron sepeli sus plaço. Es dins lou quitou lue ounte avien tant tout adouba pèr la Liberacien de soun païs, en liame emé lou Generau De Gaulle, que fuguèron tóuteis ensepeli emé sèi còli erouï. Alin dins lei nèblo de soun Anglo-terro ounte avié tant encoura leis ome e leis frumo de Franço à si batre couentro lei nazi SS, fèr coumo de bèsti e catiéu tau lei demòni, poudié aqueste Generau aro arriba ufanous e entarra sèi mouart !

Pachico pachoco, emé grand peno emai s’ajudèsson de soun bastoun, dins soun vièsti d'àutrei fes lei Mameto emé sèi nounant’an arribèron sus la routo dei Termo. Quatecant de l'aubèrgi l’oustaliero sourtè que li veguè que tremoulavon dins sèi lagremo qu’aro desboundavon sènso retengudo. Racountèron dins lou menut lou chaple qu'avien fa lei SS adamount à la Bastidono de davans lou mas emai dins lou sousteiran. Tóutei li courrèron e aguèron uno vesien d'infèr. Dins lou courtiéu, tóuteis en rambai, jasien ome frumo e enfant, à mouloun pecaire dins sa laco de sang caia que deja lei mousco e lei tavan n’agarrissien lei poupo, ansin qu'uno nèblo de mouissalo … A dabas en plaço dóu pous, uno meno de grand cratèri que tubavo encaro, mandavo pèr vòuto sèi darrièrei flambo de mouart.
*

*
Fèsto de la Musico 2010 pèr la Glèiso d'Alau. (Pierre Dominique Testa, lou 8 de mai 2010. )